- Thứ 2 Tháng 12 22, 2025 9:47 pm
Cuối thế kỷ 12, Đại Việt bước vào thời kỳ biến động. Triều Lý, sau hơn 200 năm hưng thịnh, dần suy vong. Trong giai đoạn ấy, vùng Hồng Châu xuất hiện một người hào trưởng nghĩa khí: Đoàn Thượng. Ông sinh năm 1181 ở huyện Trường Tân, Hồng Châu (nay là Hải Dương).
Chiến công thời Lý
Năm 1205, giặc Muỗi cướp phá vùng núi Tản Viên. Đoàn Thượng cầm quân đánh dẹp, lập được công nên được giao cho cai quản Hồng Châu. Năm 1211, vua Lý Huệ Tông phong ông làm Phụ quốc Thái uý. Đến năm 1217, ông được phong Đông Hải Đại vương.
Tuy nhiên, vận nước bắt đầu thay đổi. Năm 1226, nhà Trần gây dựng cơ đồ. Trong cuộc chuyển giao quyền lực đầy khốc liệt ấy, thế lực họ Đoàn suy yếu dần. Đoàn Thượng ngã xuống trong cuộc giao tranh với Trần Thủ Độ năm 1228, thọ 56 tuổi. Sau khi mất, ông được nhiều đời vua Trần, Lê, Nguyễn sắc phong "Đông Hải Đại vương Đoàn Thượng Thượng đẳng thần" cùng với nhiều mỹ tự.
Sự tích Thần Đoàn Thượng hiển linh
Đền thờ Đoàn Thượng nằm dọc sông Hồng Giang, dân đi qua đều kính cẩn cúi đầu hoặc cưỡi ngựa thì xuống ngựa dắt qua. Tương truyền quan quân nhà Trần nếu ai ngạo mạn đi qua cửa đền không xuống ngựa, về nhà chỉ sau vài ngày là lăn ra chết. Tiếng đồn lan đến tận kinh thành Thăng Long.
Lần khác, dân làng Yên Nhân nằm mơ thấy thần báo mộng: Ngày mai có vua về thăm, dân phải sửa soạn ra đón vua. Thấy lạ, dân sửa soạn lễ nghi long trọng chờ đón. Vừa chính ngọ, bỗng có vị sư phía Gia Lâm đi tới, vỗ vào vai tượng Thánh, rồi cởi chuỗi tràng hạt ở cổ đeo vào tượng: "Thời vận nhà Lý đã hết, tôi cũng đi tu thì Ngài cũng đi tu mà xá tội cho chúng sinh. Xin Ngài quay lưng lại, ngoảnh mặt vào trong đền để cho dân chúng được nhờ."
Thấy dân làng đi theo mình, vị sư ngạc nhiên hỏi. Bô lão đáp: "Muôn tâu nhà vua, đêm qua dân làng được thần báo mộng, hôm nay có vua đến thăm, phải sửa soạn đón vua. Dân chỉ thấy ngài đến thăm đền thì chắc chắn là vua cải trang rồi". Nhà sư giật mình: "Đức Thánh quả là thiêng thật! Tiếng đồn không sai. Ta đúng là vua Lý Huệ Tông đã đi tu. Nay ta phong chức cho Đức Thánh là Đông Hải Đại Vương. Ta đã xin Ngài quay mặt về phía sau... Ta cũng đặt tên thôn này là Tri Giác (nghĩa là Biết Trước)". Nói xong, sư lặng lẽ rời đi.
Tương truyền, vua Lê Lợi đánh giặc Minh qua đền Gia Viên, đền Yên Nhân, đích thân vua vào lễ cầu khấn và được Thần báo mộng âm phù thắng giặc. Sau khi bình Ngô đại thắng, vua Lê Thái Tổ sắc phong “Đông Hải Linh ứng Đại Vương thượng đẳng thần", rồi lại gia phong "Đông Hải Linh ứng Đại Vương hộ quốc phù tộ an dân thượng đẳng thần".
Theo các cụ kể lại, thời Pháp thuộc trước 1945, trước cửa đền còn treo biển “Temple Đông Hải Đại Vương”, nhưng bị thực dân Pháp san phẳng để lấp hố. Nghe nói sau đó nhiều quan quân Pháp tự nhiên lăn ra chết, số còn lại ốm đau bệnh tật rất nhiều.
Chiến công thời Lý
Năm 1205, giặc Muỗi cướp phá vùng núi Tản Viên. Đoàn Thượng cầm quân đánh dẹp, lập được công nên được giao cho cai quản Hồng Châu. Năm 1211, vua Lý Huệ Tông phong ông làm Phụ quốc Thái uý. Đến năm 1217, ông được phong Đông Hải Đại vương.
Tuy nhiên, vận nước bắt đầu thay đổi. Năm 1226, nhà Trần gây dựng cơ đồ. Trong cuộc chuyển giao quyền lực đầy khốc liệt ấy, thế lực họ Đoàn suy yếu dần. Đoàn Thượng ngã xuống trong cuộc giao tranh với Trần Thủ Độ năm 1228, thọ 56 tuổi. Sau khi mất, ông được nhiều đời vua Trần, Lê, Nguyễn sắc phong "Đông Hải Đại vương Đoàn Thượng Thượng đẳng thần" cùng với nhiều mỹ tự.
Sự tích Thần Đoàn Thượng hiển linh
Đền thờ Đoàn Thượng nằm dọc sông Hồng Giang, dân đi qua đều kính cẩn cúi đầu hoặc cưỡi ngựa thì xuống ngựa dắt qua. Tương truyền quan quân nhà Trần nếu ai ngạo mạn đi qua cửa đền không xuống ngựa, về nhà chỉ sau vài ngày là lăn ra chết. Tiếng đồn lan đến tận kinh thành Thăng Long.
Lần khác, dân làng Yên Nhân nằm mơ thấy thần báo mộng: Ngày mai có vua về thăm, dân phải sửa soạn ra đón vua. Thấy lạ, dân sửa soạn lễ nghi long trọng chờ đón. Vừa chính ngọ, bỗng có vị sư phía Gia Lâm đi tới, vỗ vào vai tượng Thánh, rồi cởi chuỗi tràng hạt ở cổ đeo vào tượng: "Thời vận nhà Lý đã hết, tôi cũng đi tu thì Ngài cũng đi tu mà xá tội cho chúng sinh. Xin Ngài quay lưng lại, ngoảnh mặt vào trong đền để cho dân chúng được nhờ."
Thấy dân làng đi theo mình, vị sư ngạc nhiên hỏi. Bô lão đáp: "Muôn tâu nhà vua, đêm qua dân làng được thần báo mộng, hôm nay có vua đến thăm, phải sửa soạn đón vua. Dân chỉ thấy ngài đến thăm đền thì chắc chắn là vua cải trang rồi". Nhà sư giật mình: "Đức Thánh quả là thiêng thật! Tiếng đồn không sai. Ta đúng là vua Lý Huệ Tông đã đi tu. Nay ta phong chức cho Đức Thánh là Đông Hải Đại Vương. Ta đã xin Ngài quay mặt về phía sau... Ta cũng đặt tên thôn này là Tri Giác (nghĩa là Biết Trước)". Nói xong, sư lặng lẽ rời đi.
Tương truyền, vua Lê Lợi đánh giặc Minh qua đền Gia Viên, đền Yên Nhân, đích thân vua vào lễ cầu khấn và được Thần báo mộng âm phù thắng giặc. Sau khi bình Ngô đại thắng, vua Lê Thái Tổ sắc phong “Đông Hải Linh ứng Đại Vương thượng đẳng thần", rồi lại gia phong "Đông Hải Linh ứng Đại Vương hộ quốc phù tộ an dân thượng đẳng thần".
Theo các cụ kể lại, thời Pháp thuộc trước 1945, trước cửa đền còn treo biển “Temple Đông Hải Đại Vương”, nhưng bị thực dân Pháp san phẳng để lấp hố. Nghe nói sau đó nhiều quan quân Pháp tự nhiên lăn ra chết, số còn lại ốm đau bệnh tật rất nhiều.